CHIM PHƯỢNG (PHỤNG)
Chim phượng là một trong những hình hoa văn quan trọng nhất, được sử dụng nhiều nhất trong mỹ thuật cổ Việt Nam. Biểu tượng phượng hoàng có rất nhiều ý nghĩa đẹp, nó vừa tượng trưng cho vẻ đẹp toàn mỹ, cho sự kiêu sa đài các của nữ nhân, và còn tượng trưng cho thái bình thịnh trị. Vì thế hình ảnh chim phượng từng xuất hiện khắp nơi trong các công trình do người Việt tạo tác, như trên áo mũ của các hoàng hậu, công chúa hay trên kiến trúc các đền đài, cung điện…
Vẻ đẹp của chim phượng
“Chim phượng có mỏ gà, cổ rắn, trán én, lưng rùa và đuôi cá. Hình phụng được thể hiện trên sóng cồn ngoài biển, nhưng là một trong tứ linh nên phụng có quyền năng siêu nhiên cỡi trên sóng biển. Ở đây nói qua về truyền thuyết nói về sức mạnh chim phụng: “Tung cánh bay lên từ phương đông, vượt khỏi ngọn núi Côn Lôn, ghé uống nước nơi thác Đế Trụ, rũ cánh tắm ở biển Nhược Thủy, cuối cùng nghỉ cánh ở núi Đơn Huyệt”. Một lần tung cánh của chim phụng xa ngần ấy.
Cánh nó vươn rộng với những cọng lông cứng mà người ta nói cứng như thép, lông đuôi rực rỡ như ngọn lửa, đôi chân vững chãi; đó là biểu tượng cho thao lược và nhân hậu, kiêu hãnh và tôn quý. Phụng ngậm một dãi lụa khi thì treo vào đó cuộn giấy, khi thì là cái hộp vuông hay thẻ bài; theo một số người đó là ‘cổ đồ’ huyền thoại của vua Phục Hi, nhưng có người lại bảo đó là kinh thư thánh hiền; hình tượng này có tên “Phụng hàm thư”…
Chim phượng theo truyền thuyết Á đông chứa đựng nhiều phẩm hạnh cao đẹp: “tiếng hót ngân khắp ngũ âm, lông trang điểm ngũ sắc, thân thể biểu tượng cho sáu thứ: đầu tượng trời, mắt tượng thái dương (mặt trời), lưng tượng thái âm (mặt trăng), cánh tượng gió, chân tượng đất và đuôi tượng tinh tú” Chim phụng chỉ xuất hiện vào thời thái bình và ẩn mình khi thời loạn lạc. Nên phụng là biểu tượng cho thái bình.
Ngoài ra, đối với người An Nam, chim phụng là biểu tượng cho sự kết hợp giữa người nam và người nữ, hôn nhân tốt đẹp. Chuyện kể có hai người nam và người nữ xinh đẹp tuyệt trần, tâm đầu ý hợp với nhau; người nam là một vị tiên và người nữ vốn là phụng. Vị tiên từ trời bay xuống hòa duyên cùng phụng. Hay là tích “long phụng hòa duyên”; trong bức vẽ long là người chồng và phụng là người vợ. Hình vẽ con rồng và con phụng vờn quanh chữ song hỉ, cũng là biểu tượng của hôn nhân, của hạnh phúc lứa đôi” (dẫn theo “Les Motifs de l’Art annamite”)
Hoa văn chim phượng đưa vào ứng dụng trên lụa tơ tằm ngày nay – biểu tượng sự sang quý, lứa đôi tốt đẹp
